Orta Doğu’da meydana gelen çatışmalar, asırlar boylu korunan ve UNESCO tarihi miras listesinde olan bir çok eseri tahrip etti veya yoketti. Tarihi miras listesine girince UNESCO bu eserleri koruyabiliyor mu? Nasıl korunabilir merak ettik.
Aslında UNESCO'nun kendi ordusu yoktur. Bu nedenle koruma gücü, devletlerin uluslararası sözleşmelere ne kadar uyduğu ve uluslararası toplumun baskısıyla sınırlıdır. Yani dünyada meydana gelen savaşlar ve siyaset tarihi eserleri yok ediyor ve etmeye devam ediyor.
Büyük İskender İran’a girmiş Persepolis’I yerle bir etmişti. Geriye enkaz kalmıştı.
Dünyada siyasilerin hırsı avsırlar boyu hiç bitmiyor. Şemdi yine Ortadoğu’ya ve eşi bulunmaz eserlere sahip olan İran hedefte… Her atılan füze canları alıyor. Ancak bunun yanında bir tarihi eseri yokediyor diye içimiz yanıyor.
Bu konuda neler yapılıyor bakalım.
UNESCO, savaş bölgelerinde zarar gören veya bombalanan tarihi eserleri korumak ve kurtarmak için uluslararası hukuktan saha operasyonlarına kadar geniş bir yelpazede hareket eder. Bu süreçteki temel dayanak noktası, 1954 tarihli "Silahlı Çatışma Durumunda Kültür Varlıklarının Korunmasına Dair Lahey Sözleşmesi"dir.
UNESCO'nun bu durumlarda attığı temel adımlar şunlardır:
Hukuki Koruma ve "Mavi Kalkan" (Blue Shield)
UNESCO, çatışma bölgelerindeki tarihi eserlerin bombalanmaması için bu yapıların üzerine Mavi Kalkan ambleminin yerleştirilmesini teşvik eder. Bu amblem, yapının askeri bir hedef olmadığını ve uluslararası hukuk koruması altında olduğunu simgeler. Bu kalkanın olduğu bir yeri kasten vurmak, bir savaş suçu sayılır.
İzleme ve Hasar Tespiti
Savaş sürerken UNESCO saha personeli gönderemese bile teknolojik imkanları kullanır:
Uydu Görüntüleri: UNOSAT iş birliği ile uydular üzerinden hangi eserin ne kadar zarar gördüğünü anlık olarak takip eder.Envanter Çalışması: Eserlerin çalınmasını veya kaçırılmasını önlemek için dijital kayıtları günceller.
Acil Müdahale ve Tahliye
Bombalama riski altındaki bölgelerde UNESCO şu teknik destekleri sağlar:
Eserlerin Taşınması: Taşınabilir eserlerin (müze objeleri, el yazmaları) daha güvenli bölgelere veya yer altı sığınaklarına nakledilmesine rehberlik eder.
Yerinde Koruma: Taşınamayacak kadar büyük yapılar için kum torbalarıyla destekleme veya yangın önleyici sistemlerin kurulması gibi lojistik destek sunar.
Uluslararası Kamuoyu ve Baskı
UNESCO Direktörü, çatışan taraflara resmi çağrılar yaparak kültürel mirasın korunması gerektiğini hatırlatır. Eğer bir eser kasten yok edilirse, konuyu Uluslararası Ceza Mahkemesi'ne (UCM) taşıyarak sorumluların yargılanması için lobi faaliyeti yürütür (Örneğin; Mali'deki Timbuktu eserlerinin yıkılması sonrası verilen cezalar gibi).
Savaş Sonrası Restorasyon
Bombalanan eserler için savaş biter bitmez "Acil Miras Fonu" devreye girer. UNESCO; Uzman ekipler göndererek taşların ve parçaların tasnifini yapar.
Uluslararası bağış kampanyaları düzenleyerek eserin aslına uygun şekilde yeniden inşa edilmesini (rekonstrüksiyon) koordine eder.
Yani eser ortadan kaybolur. Geriye kalanlar ne kadar değerlidir tartışılır.
