LONDRA - Havacılık dünyası, tarihin en radikal dönüşüm süreçlerinden birine hazırlanıyor. Uçaklarda kokpitteki pilot sayısının bire düşürülmesini (Single Pilot Operations - SPO) ve insan-makine iş birliğinin yapay zeka ile desteklenmesini hedefleyen çalışmalar, küresel havacılık ekosisteminin dört ana paydaşı tarafından ortaklaşa yürütülüyor:
- Uçak Üreticileri (OEM'ler): Başta Airbus (Dragonfly ve Optimate projeleriyle) ve Dassault olmak üzere büyük üreticiler, kokpit otomasyonunu ve yapay zeka entegrasyonunu test etmek için ar-ge ve uçuş demonstrasyon çalışmaları yapıyor.
- Havacılık Otoriteleri ve Düzenleyiciler: Avrupa Havacılık Emniyeti Ajansı (EASA), uzun süreli seyir aşamalarında tek pilota geçişi hedefleyen eMCO-SiPO araştırma projelerini doğrudan koordine ediyor ve güvenlik risk değerlendirme çerçevelerini belirliyor.
- Akademik Kurumlar ve Araştırma Labları: MIT (CSAIL gibi laboratuvarlar) ve çeşitli üniversiteler, insan-makine iş birliğini güçlendiren "yapay zeka yardımcı pilot" algoritmaları, sıvı sinir ağları (liquid neural networks) ve göz izleme tabanlı dikkat analizi üzerine teorik ve uygulamalı projeler geliştiriyor.
- Pilot Sendikaları ve Birlikleri: Uluslararası Hava Yolu Pilotları Dernekleri Federasyonu (IFALPA), Avrupa Kokpit Birliği (ECA) ve benzeri pilot örgütleri, yürütülen çalışmalara karşı güvenlik, yedeklilik ve siber güvenlik odaklı eleştirel bir denetim mekanizması işletiyor.
Avrupa Havacılık Emniyeti Ajansı (EASA) koordinesinde yürütülen çalışmalar ve büyük üreticilerin projeleri incelendiğinde, bu sürecin arka planındaki en kritik detaylar şu başlıklar altında toplanıyor:
1. EASA ve "eMCO-SiPO" Araştırma Projesi
EASA, konuya ilişkin en kapsamlı bilimsel risk ve fizibilite analizini eMCO-SiPO (Extended Minimum Crew Operations - Single Pilot Operations Safety Risk Assessment Framework) projesiyle hayata geçirdi. Bu projede, uzun süreli seyir (cruise) uçuşlarında kokpitteki pilot sayısının bire indirilmesinin güvenlik açıkıkları, iş yükü ve insan-makine etkileşimi üzerindeki etkileri detaylıca modellendi. Yapılan son değerlendirmeler ve kapanış raporları, mevcut teknolojilerle "tek pilota" geçişin güvenlik standartlarını tam olarak karşılama konusunda hâlâ soru işaretleri barındırdığını, bu nedenle sürecin temkinli ve yavaş ilerlediğini ortaya koyuyor.
2. Airbus ve Teknolojik Demonstrasyonlar (Dragonfly Projesi)
Üretici tarafında ise Airbus (özellikle Ar-Ge birimi Acubed ve iştirakleri üzerinden) otomasyon sınırlarını zorlayan projeler yürütüyor:
- Dragonfly Projesi: Uçuş sırasında acil durumlarda otomatik rota hesaplama, acil iniş yapabilme ve yer istasyonlarıyla entegre çalışabilme yeteneklerini test eden en bilinen gösteri projelerinden biri olarak öne çıkıyor.
- FedEx gibi büyük kargo şirketleriyle iş birliği içinde, A321 ve A350 gibi geniş ve dar gövdeli uçaklarda kargo uçuşları üzerinden tek pilotlu ve yapay zeka destekli senaryolar simüle ediliyor.
3. Pilot Sendikalarının ve Otoritelerin Duruşu
Avrupa Kokpit Birliği (ECA) ve uluslararası pilot sendikaları, bu projelerin maliyet düşürme ve havayolu şirketleri için kârlılık odaklı olduğunu savunarak güvenlik açısından sert eleştiriler yöneltiyor. Pilotlara göre; ani bir sistem arızası, yüksek türbülans veya acil kriz anında yapay zekanın insan sezgisinin yerini tamamen alamayacak olması en büyük risk faktörünü oluşturuyor.