Efelerin körüklü çizme zamana direniyor

Tireli usta Hasan Hüseyin Öter’in ellerinde yaşamaya devam ediyor. 65 yıldır deriye şekil veren 76 yaşındaki Öter, akordeon çapraz körük tekniğini aktaracağı bir çırak bulamamanın üzüntüsünü taşıyor.

İZMİR – Efenin kendisi görünmeden çizmesinin sesi duyulurmuş… Ege’nin efe ve Yörük kültüründe körüklü çizmeye yüklenen anlamı anlatan bu söz, bir zanaatın taşıdığı heybeti de özetliyor. Her adımda çıkan “gırç gırç” sesi, yalnızca derinin sesi olarak değil, efenin duruşunun ve varlığının işareti olarak yorumlanıyor.

Bu kültürel mirası yaşatan ustalardan Hasan Hüseyin Öter, İzmir’in Tire ilçesine bağlı Karateke Mahallesi’nde, 1961 yılında başladığı mesleğini sürdürüyor. Öter, en zahmetli modellerden biri olarak anlattığı akordeon çapraz körük tekniğini dünyada uygulayan tek usta olduğunu belirtiyor.

EFENİN GELİŞİNİ ÇİZMESİ HABER VERİRDİ

Körüklü çizmenin çevresinde oluşan anlatıların merkezinde, yürürken çıkardığı kendine özgü ses bulunuyor. Halk arasında bu sesin, efe daha görünmeden gelişini haber verdiği; dosta güven, düşmana korku taşıdığı anlatılıyor.

Çizmenin sesine yüklenen bu anlam, tarihî bir olaydan çok, efe kültüründeki heybet ve itibarın sembolik ifadesi olarak öne çıkıyor. Körüklü çizme, böylece bir giysi olmanın ötesinde, onu taşıyan kişinin duruşuyla bütünleşiyor.

Öter de hakiki körüklü çizmenin en belirgin özelliklerinden birinin yürürken çıkardığı ses olduğunu vurguluyor. Usta, kaliteli deri katmanlarıyla özel körük kıvrımlarının her adımda temas etmesiyle oluşan bu sesin, giyene ayrı bir heybet kazandırdığını söylüyor.

YEDİ KÖRÜĞE YÜKLENEN ANLAM

Körüklü çizmeyle ilgili kültürel anlatılardan biri de yedi körük üzerine kurulu. Bazı kaynaklarda, çizmedeki yedi körüğün Ege’nin yedi ilini temsil ettiği aktarılıyor. Çizmenin ortaya çıkışını açıklayan kesin bir tarihî bilgi niteliği taşımayan bu yorum, yöre insanının zanaata yüklediği anlamı gösteriyor.

Her kıvrımı emek isteyen çizme, Yörük ve Türkmen kültürünün, efe giyiminin ve geleneksel el işçiliğinin yaşayan parçalarından biri olmayı sürdürüyor.

SOĞUK BİR GÜNDE BAŞLAYAN 65 YILLIK YOLCULUK

Hasan Hüseyin Öter’in meslek hikâyesi, babasının kendisini bir potin ustasının yanına götürmesiyle başlıyor. Dışarıdaki soğuğa karşı atölyede yanan mangalın sıcaklığı, küçük yaştaki Öter’in hayatının yönünü değiştiriyor.

Usta, o günü şöyle anlatıyor:

“1961 yılında babam beni potin yapan bir ustanın yanına götürdü. İçeri girdik, dışarısı buz gibi soğuk, içeride ise sıcacık bir mangal yanıyordu. Babama ‘Ben burada çırak olurum’ dedim. Ustam da babama ‘Bu oğlanın hevesi var, kalsın’ dedi.”

Sekiz yıl boyunca ustasının yanında yetiştiğini belirten Öter, kendi iş yerini açarken dönemin Ahilik geleneğinden geçtiğini de aktarıyor. O yıllarda dükkân açmak isteyen gençlerin ustalar tarafından sınandığını, yeterli görülenlere mesleği sürdürmeleri için icazet verildiğini söylüyor.



AKORDEON KÖRÜĞÜN USTALIK SIRRI

Körüklü çizmenin geçmişte 34 farklı çeşidinin bulunduğunu söyleyen Öter, kendi uyguladığı akordeon körük modelinin, ustası Elvan Kahya tarafından 1950 yılında geliştirildiğini ifade ediyor.

Dana ve keçi derisini işleyen usta, kullandığı yöntemde körüklerin derinin kendi formuyla oluşturulduğunu belirtiyor. Bu tekniğin çizmenin hem biçimini hem de kendine özgü sesini uzun yıllar korumasını sağladığını anlatıyor.

Öter’e göre işin en zor yanı, deriyi kıvırmaktan ibaret değil; her körüğe aynı düzeni vermek, çizmenin iki eşini uyumlu hazırlamak ve ustadan öğrenilen incelikleri sabırla uygulamak.

ŞENLİKLERDE YAŞAYAN KÜLTÜREL MİRAS

Geçmişte varlık ve itibar göstergesi olarak da kullanılan körüklü çizmeler, günümüzde özellikle Yörük-Türkmen şenlikleri için verilen özel siparişlerle yaşatılıyor. Antalya, İstanbul ve Ege’deki kültürel buluşmalar, bu geleneksel zanaatın görünür olmasına katkı sağlıyor.

Ancak siparişlerin sürmesi, mesleğin geleceğini tek başına güvence altına almıyor. Öter’in en büyük kaygısı, yılların birikimini devralacak bir çırağın bulunmaması.

“BU İŞİ YÜREKTEN SEVMEK GEREKİR”

Mesleğinin geleceğini düşünürken üzüldüğünü belirten Hasan Hüseyin Öter, duygularını şu sözlerle dile getiriyor:

“Bu iş sadece parayla yapılmaz, çizme yapmayı yürekten sevmek gerekir. Ne yazık ki benden sonra bu tekniği sürdürecek, arkamdan gelecek bir usta kalmadı.”

Öter, ürettiği çizmelerden birinin Cumhurbaşkanlığı Müzesi’nde yer aldığını belirterek, eserinin korunmasının kendisine teselli verdiğini söylüyor.

Ege’nin kültürel hafızasında efelerin adımlarına eşlik eden körüklü çizmenin geleceği, şimdi bu emeği öğrenmeye gönüllü yeni elleri bekliyor. Hasan Hüseyin Öter’in atölyesinde işlenen her deri, aynı zamanda ustadan çırağa aktarılmayı bekleyen bir bilgi ve hatıra taşıyor.

Manşetler

Finlandiya’nın kış turizmi İstanbul’da tanıtıldı
Malezya’nın renkleri ve lezzetleri İstanbul’da buluştu
Hilton 2027 otel açılışlarını duyurdu
Suudi Arabistan’da turizm harcamaları 40,5 milyar dolara ulaştı
Rotana, Mısır’da 2030’a kadar 25 otele ulaşmayı hedefliyor
Suudi Arabistan’da şef adaylarına iki yıllık aşçılık eğitimi
FITUR Screen 2027’de film ve dizi rotaları turizme kazandırılacak
Cumhurbaşkanlığı Bisiklet Turu 190 ülke ve bölgede yayımlandı
MG International ilk sürdürülebilirlik raporunu açıkladı
İstanbul Uluslararası Perküsyon Günleri 20 Kasım’da