Bin yıllık miras: Özbekistan’ın ipek başkenti Margilan

Margilan’da ustalar, nesiller boyunca aktarılan tekniklerle el tezgâhlarında günde yalnızca birkaç metre dokunabilen atlas ve adras kumaşları, Margilan’ın köklü tekstil mirasını uluslararası festivallerden modern moda tasarımlarına taşıyor.

SEVIL RADJAPOVA
MARGİLAN -
Özbekistan’ın Fergana Vadisi’ndeki Margilan şehri, yüzyıllardır sürdürülen atlas ve adras dokumacılığını yeni kuşaklara aktarıyor. UNESCO tarafından örnek koruma programları arasına alınan geleneksel üretim, usta-çırak sistemi, doğal boyama teknikleri, festivaller ve çağdaş moda tasarımlarıyla kültürel mirastan yaratıcı ekonomiye uzanıyor.

Kentteki atölyelerde ipek iplikler, nesilden nesile aktarılan yöntemlerle parlak renkli atlas ve adras kumaşlarına dönüşüyor. El emeğine dayalı üretim yalnızca geleneksel kumaşların korunmasını sağlamıyor; aynı zamanda Margilan’ın tekstil mirasını çağdaş moda ve tasarım dünyasıyla buluşturuyor.

UNESCO korumasındaki gelenek

Margilan’ın tekstil kültürünün uluslararası alandaki önemi 2017 yılında UNESCO tarafından da tescillendi. Margilan El Sanatları Geliştirme Merkezi’nin geleneksel atlas ve adras yapım tekniklerini korumaya yönelik programı, UNESCO’nun İyi Koruma Uygulamaları Sicili’ne dahil edildi.

2007 yılında kurulan merkez; geleneksel üretim tekniklerini korumanın yanı sıra eğitimler, sergiler, el sanatları fuarları ve tekstil festivalleri düzenleyerek bu bilgi birikiminin genç kuşaklara aktarılmasını amaçlıyor.

Bir günde yalnızca 3-4 metre kumaş

Margilan’daki üretimin en dikkat çekici yönlerinden biri ise kumaşların arkasındaki yoğun emek.

Geleneksel tekstil ustası Khilola Isomova, dokuduğu kumaşın özelliklerine göre bir günde yaklaşık üç ila dört metre üretim yapabildiğini belirtiyor.

“Şu anda alo baqmol, yani yüksek kaliteli ipek kadife dokuyorum. Kumaşın uzunluğuna bağlı olarak bir günde yaklaşık üç ila dört metre dokuyabiliyorum” diyen Isomova, dokuma tezgâhının üretim sürecinin yalnızca bir aşaması olduğunu anlatıyor.

Geleneksel kumaşın ortaya çıkması yaklaşık sekiz farklı işlem gerektiriyor. İpek ipliğin hazırlanması, desenin oluşturulması ve boyama işlemlerinin ardından renklerin birbirine karışmasını önleyecek uygulamalar gerçekleştiriliyor. Daha sonra dokuma, yeniden boyama ve terbiye aşamaları geliyor.

Isomova bu süreci, “Bu iş çok fazla emek gerektiriyor” sözleriyle özetliyor.

Her desen elde şekilleniyor

Atölyenin başka bir bölümünde ise kumaş üzerindeki desenler tamamen el emeğiyle hazırlanıyor.

Ustalar, üzerinde küçük iğneler bulunan yaprak biçimindeki baskı araçlarını önce boyaya, ardından kumaşa bastırıyor. İşlem tekrarlandıkça desen yavaş yavaş ortaya çıkıyor.

Bu yöntem, Margilan tekstilini seri üretim yapan endüstriyel fabrikalardan ayıran temel özelliklerden biri olarak öne çıkıyor. Her kumaşta ustanın emeği ve geleneksel üretim bilgisinin izleri bulunuyor.

Üretimin bazı aşamalarında ise daha büyük ekipmanlardan yararlanılıyor. İpek ipliklerin dokumaya hazırlanması için yaklaşık iki metre yüksekliğindeki makinelerin kullanılması, geleneksel el işçiliği ile üretimin teknik aşamalarının aynı atölyede nasıl birleştiğini gösteriyor.

Usta-çırak geleneği yeni nesillere aktarılıyor

Margilan’daki çalışmaların temel amacı yalnızca kumaşı değil, kumaşı ortaya çıkaran bilgiyi de korumak.

UNESCO belgelerinde de yer verilen usta-çırak sistemi, deneyimli zanaatkârların dokuma, desen oluşturma ve doğal boyama konusundaki bilgi ve becerilerini gençlere aktarmasını sağlıyor.

Böylece yüzyıllardır aileler ve ustalar aracılığıyla kuşaktan kuşağa taşınan tekstil kültürünün modern dünyada kaybolmasının önüne geçilmeye çalışılıyor.

Atlas Bayramı dünyayı Margilan’da buluşturuyor

Margilan’ın tekstil mirası artık yalnızca Özbekistan sınırları içinde ilgi görmüyor.

Kentte düzenlenen Atlas Bayramı, geleneksel tekstili uluslararası moda ve tasarım dünyasıyla buluşturan önemli etkinliklerden biri haline geldi.

2018 yılında gerçekleştirilen festivale Çin, Güney Kore, Fransa ve Almanya’nın da aralarında bulunduğu 30’dan fazla ülkeden ustalar, sanatçılar ve uzmanlar katıldı. Atölyeler, sergiler ve moda gösterileri aracılığıyla geleneksel atlas ve adras kumaşlarının çağdaş tasarımda nasıl değerlendirilebileceği sergilendi.

Kültürel mirastan yaratıcı ekonomiye

Margilan’ın önündeki yeni sınav ise artık geleneksel atlas ve adras kumaşlarının varlığını sürdürmesinden daha geniş bir anlam taşıyor.

Asıl soru, yüzyıllardır devam eden bu tekstil kültürünün modern yaratıcı ekonomi içinde ekonomik değerini koruyup koruyamayacağı.

Geleneksel teknikleri değiştirmeden korurken tasarım, kullanım alanı ve ürün çeşitliliğinin geliştirilmesi Margilan için yeni bir ekonomik fırsat yaratıyor. Moda tasarımcılarının geleneksel kumaşlara ilgisi, uluslararası sergiler ve festivaller de bu dönüşümü destekliyor.

Margilan’ın atölyelerinde ise bütün bu küresel değişimin merkezinde hâlâ aynı sade süreç var:

Bir ipek iplik, bir desen, bir usta ve metre metre dokunan yüzlerce yıllık bir miras.

İpek Yolu’nun yaşayan mirası: Margilan’da iplik modaya dönüşüyor
Özbekistan’ın tarihi ipek merkezi Margilan, UNESCO tarafından koruma altına alınan atlas ve adras dokuma geleneğini çağdaş tasarım ve moda dünyasıyla buluşturuyor.

Manşetler

Finlandiya’nın kış turizmi İstanbul’da tanıtıldı
Malezya’nın renkleri ve lezzetleri İstanbul’da buluştu
Hilton 2027 otel açılışlarını duyurdu
Suudi Arabistan’da turizm harcamaları 40,5 milyar dolara ulaştı
Rotana, Mısır’da 2030’a kadar 25 otele ulaşmayı hedefliyor
Suudi Arabistan’da şef adaylarına iki yıllık aşçılık eğitimi
FITUR Screen 2027’de film ve dizi rotaları turizme kazandırılacak
Cumhurbaşkanlığı Bisiklet Turu 190 ülke ve bölgede yayımlandı
MG International ilk sürdürülebilirlik raporunu açıkladı
İstanbul Uluslararası Perküsyon Günleri 20 Kasım’da