ABDURRAHMAN BÜYÜKKESKİN
ANTALYA / SİDE – Türkiye’nin ve Akdeniz çanağının en önemli turizm destinasyonlarından biri olan Antalya Side’de, ev pansiyonculuğu ve kültür turizminin doğuşu 61. yılına girdi. 1960’lı yıllarda antik kazılar, Giritli ailelerin konukseverliği ve "Hippiler" ile başlayan bu serüven, bugün 70 bin yatak kapasiteli devasa bir sektöre dönüşerek Türk turizm tarihinin ilk harcı oldu.
Side’de turizm hareketliliği, Bodrum’u dünyaya tanıtan "Halikarnas Balıkçısı" Cevat Şakir Kabaağaçlı’nın kardeşi olan eski diplomat Suat Şakir Kabaağaçlı’nın girişimleriyle başladı.
Pamfilya Pansiyon: Fransız eşiyle birlikte Side’ye yerleşen Kabaağaçlı, açtığı balık restoranı ve bölgenin ilk pansiyon-otel karışımı binası olan "Pamfilya Pansiyon" ile yerel halka turizmin kapılarını açtı.
Yabancı Dil Avantajı: Kabaağaçlı'nın İngilizce ve Almanca dillerine hakimiyeti, Avrupa’dan gelen entelektüel turistlerin bölgeye adapte olmasında köprü görevi gördü.
Gelen ilk turist kafilesini ağırlamak için Selimiye köyüne yerleşen üçüncü kuşak Giritliler, dedelerinden kalma Osmanlı Cumbalı evlerini pansiyona dönüştürdü. Tarım, zeytincilik ve balıkçılıkla geçinen Side halkı, evlerinin yanına ek odalar ve ahşap bungalovlar inşa ederek pansiyonculuğa adım attı. İlginç bir detay olarak, köyde ev pansiyonculuğuna ilk önayak olan isimlerden birinin de köyün imamı olduğu rivayet edilir.
Antalya Side Pansiyoncular Derneği eski Başkanı Ahmet Çakmak, Türkiye ve Antalya kültür turizminin öncüsü Side'de ilk turizmin pansiyonculuk diplomat Suat Şakir Kabaağaçlı'nın öncülüğünde 1965 yılında başladığını söyledi.Side’de pansiyonculuğun kurumsallaşmasında ve ilk modern adımların atılmasında Barut Ailesi tarihi bir rol üstlendi.
Antalya Side Pansiyoncular Derneği eski Başkanı Ahmet Çakmak; Türkiye’nin ilk kadın turizmcisi merhum Nesrin Barut’un, 60 yıl önce Osmanlı Cumbalı evini pansiyon olarak açarak bu kültürü başlatan en önemli aktör olduğunu belirtti.
Daha sonraki yıllarda Haydar Ağa’nın oğulları Nebi (marangoz), Doğan (berber) ve Ali Barut (terzi) kardeşler, Side’nin ilk modern konaklama tesisleri olan "Side Motel" ve "Cennet (Athena) Motel"i açarak bölgedeki nitelikli turizmin temelini attılar.
"Savaş Yapma, Aşk Yap": Hippi Akımı ve Tanrı Misafirliği
Side turizminin kırılma noktalarından biri de 1946 yılında Türk Tarih Kurumu adına Ord. Prof. Dr. Arif Müfid Mansel ve asistanı Jale İnan'ın başlattığı arkeolojik kazılar oldu. Bu kazılar yerel halka yeni bir gelir kapısı açarken, Roma dönemi eserlerinin dünyada tanınmasını sağladı.
1960’lı yıllara gelindiğinde ise Side, kendilerini savaş karşıtı ve apolitik olarak tanımlayan "Hippi" gençlerin uğrak noktası oldu.
Gelenekten Turizme: İlk başlarda yadırgansa da Side gençliği bu turistlerle hızla kaynaştı ve İngilizce öğrenerek rehberlik yapmaya başladı.
"Tanrı Misafiri" Kültürü: Sideliler, evlerinde ağırlayıp yemek verdikleri turistlerden para almayı Türk geleneğine aykırı buldukları için ilk dönemlerde oldukça utandılar. Ancak turistlerin ısrarı ve bırakılan hediyelerle, evde konuk ağırlamanın ekonomik bir model yani "turizm" olduğunu keşfettiler.
Side’nin uluslararası alanda tanınmasında sadece yerel halk değil, bölgeye aşık olan aydınlar da rol oynadı:
Dietmar Friese: Side’de yaşayan Alman heykeltıraş, Türk eşiyle birlikte Roma dönemi antik eserlerini Almanya ve Avrupa’da gönüllü olarak tanıttı.
Ragıp Devres: Zengin bir mühendis olan Devres, her yıl ailesiyle Side'ye gelerek köy ekonomisine destek oldu ve kendi bütçesiyle bir Roma Hamamı’nı restore ettirerek Side Müzesi’nin kurulmasını sağladı.
1980'li yıllar Side için tam bir dönüm noktası oldu. Antik kent içindeki yerleşimin taşınması kararına karşı Ankara'ya otobüslerle giderek haklarını arayan Side halkı, köylerini korumayı başardı.
| Dönem / Gelişme | Turizme Etkisi |
| İlk Tatil Köyü (Sırma) | Petrolcü Rahmi Cengiz tarafından Turtel ve Cennet Motel arasına inşa edildi. |
| Turgut Özal Etkisi | Dönemin Başbakanı Turgut Özal, Sırma Sitesi'nden yazlık alarak tatillerini burada geçirdi; medyanın ilgisiyle Side tanıtımda zirve yaptı. |
| Yıldızlı Otel Yatırımları | Özal'ın teşvik politikalarıyla bölgede yıldızlı otellerin yapımı büyük bir hız kazandı. |
Bugün Manavgat ilçesine bağlı olan ve yaz aylarında nüfusu 20 bini aşan Side, 70 bine varan yatak kapasitesi ile Türkiye turizminin amiral gemilerinden biri konumunda.
Her ne kadar 1960’lardaki o eski bakir, nostaljik havasından çok şey kaybetmiş olsa da; Antalya turizminin küresel bir marka haline gelmesinde en büyük pay, şüphesiz 61 yıl önce evlerinin kapısını dünyaya açan fedakar Side halkınındır.