KOS’UN 302 YILLIK İKONİK İBRAHİM EFENDİ CAMİİ YENİLENDİ

FULYA OMAÇ
KOS / İSTANKÖY - Ege Denizi’ndeki 2017 depreminde ağır hasar gören adanın önemli Osmanlı miraslarından Defterdar İbrahim Efendi Camii’nin restorasyonuyla birlikte, ada genelinde yürütülen 10 milyon Euro’yu aşkın kapsamlı çalışmaların önemli aşamalarından biri daha tamamlandı.
Kos İstanköy Müslümanları Eğitim, Kültür ve Kardeşlik Derneği Başkanı Kadri Memiş, turizm sezonu öncesinde kültürel bir miras olarak yeniden topluma kazandırılan caminin restorasyonuyla ilgili Yunanistan Kültür Bakanlığı ve Bakan Mendoni başta olmak üzere katkı sunan tüm paydaşlara teşekkür etti.
Memiş, Kos İstanköy Müslüman toplumu olarak Kültür Bakanlığı’ndan gelecek heyetin en kısa sürede caminin ibadete ve ziyarete açılması için gerekli onayı vermesini beklediklerini, Kurban Bayramı namazını camide kılmayı temenni ettiklerini ifade etti.

YAKLAŞIK 1,5 MİLYON EURO HARCANDI
Yunanistan’ın İstanköy (Kos) adasının kalbi sayılan Eleftherias (Özgürlük) Meydanı, 2017 yılındaki şiddetli depremin ardından yarım kalan silüetine dokuz yıl sonra yeniden kavuştu. Depremin ağır hasar verdiği Defterdar İbrahim Efendi Camii ile tarihi şadırvan, yaklaşık 1,5 milyon Euro bütçeyle yürütülen kapsamlı restorasyon ve konservasyon çalışmalarıyla aslına uygun biçimde ayağa kaldırıldı.

Adanın önemli simgelerinden biri kabul edilen, tarihi anıt statüsünde bulunan ve arkeolojik alan içinde yer alan Klasik Osmanlı mimarisini yansıtan yapının 18. yüzyıla uzanan özgün mimarisi korunarak çalışmaların tamamlanması, Yunanistan Kültür Bakanlığı koordinesinde ada genelinde yürütülen 10 milyon Euro’yu aşkın dev kurtarma operasyonunun son büyük adımı oldu. Restorasyonun sonuçlanmasının ardından caminin yeniden ibadete ve ziyarete açılması bekleniyor.

ADA TURİZMİNE KAZANDIRILDI
Kos/İstanköy’ün tarihi kimliğini koruyarak geleceğe taşıyan bu önemli gelişme ada genelinde sevinçle karşılanırken, özellikle yerli Müslüman cemaat olan soydaşlarımız için büyük bir mutluluk kaynağı oldu. Yıllardır sabırla beklenen çalışmaların sona ermesi onlar için fiziksel bir onarımın ötesinde ayrı bir manevi değer taşıdı. Tarihi ve kültürel niteliği yüksek Osmanlı eseri yeniden adaya ve ada turizmine kazandırılırken, uzun yıllar boyunca depremin bıraktığı izlerle anılan meydan da o eski güzel manzarasına, tanıdık ve etkileyici görünümüne yeniden kavuştu.

DEPREMDE AĞIR HASAR ALMIŞTI

Kos İstanköy Müslümanları Eğitim, Kültür ve Kardeşlik Derneği Başkanı Kadri Memiş, Ege Denizi’nde dokuz yıl önce meydana gelen yaklaşık 6.6 büyüklüğünde depremin, ada genelinde büyük bir yıkıma neden olduğunu hatırlatarak, “Bodrum ve Kos’ta yoğun hissedilen ve adamızı çok sarsan bu depremde bir eğlence merkezinin duvarının çökmesi sonucu biri Türk iki kişi de hayatını kaybetmiş, birçok kişi de yaralanmıştı. Deprem, adanın modern binalarına büyük zarar vermese de özellikle liman çevresinde derin yarıklar ve çökmeler oluşmuş, meydan ve eski yerleşim alanlarında bulunan aralarında tarihi binaların da olduğu çok sayıda yapı ağır hasar almış, bazı binalar tamamen kullanılamaz hale gelmişti“ diyerek 2017’de yaşanan depremin ağır bilançosunu dile getirdi.

10 MİLYON EURO BÜTÇEYLE KADEMELİ BİR RESTORASYON YAPILDI

Dernek Başkanı Memiş depremde ağır hasar alan yapılar hakkında da kısaca bilgi vererek şunları söyledi: “Depremde özellikle Neratzia Kalesi (Şövalyeler Kalesi), Defterdar Camii, Gazi Hasan Paşa Camii (Lonca Camii), Antik Agora, Maraş Kapısı (Porta del Foro), Agios Nikolaos Metropol Kilisesi ve Kos Arkeoloji Müzesi gibi tarihi ve dini yapılar ciddi zarar gördü. Bunun yanı sıra Kos Limanı, eski gümrük binası ve Eski Şehir (Bar Street) çevresindeki yapılar da etkilenen alanlar arasındaydı. Yunanistan Kültür Bakanlığı’nın girişimleri ve Avrupa fonlarının desteğiyle, depremden etkilenen anıtların onarımı amacıyla Kurtarma Fonu ve Kamu Yatırım Programı kapsamında yaklaşık 10 milyon Euro bütçeyle bir restorasyon süreci başlatıldı. Bu çerçevede her yapı için ayrı restorasyon ve güçlendirme projeleri hazırlandı. Yürütülen çalışmalarla birlikte depremden etkilenen kiliseler ve diğer tarihi yapılar, özgün mimari dokuları korunarak kademeli şekilde restore edilip yeniden kullanıma açıldı. Camiler de kiliseler de hepsi adamızın tarihi değerleri ve ortak bir geçmişin parçaları. Müslüman toplum olarak aralarında ayırım yapmıyoruz ve bu mirasın korunmasını önemsiyoruz. Restorasyonu tamamlanan her eserin yeniden kullanıma açılması adanın kültürel bütünlüğüne katkı sağlıyor.”

DEPREM SONRASI İBADET GERME CAMİİ’NDE SÜRDÜRÜLDÜ

Bu kapsamda depremde minaresinin yıkılması ve ana gövdesinde oluşan derin çatlaklar nedeniyle ibadete ve ziyarete kapatılan adanın Osmanlı döneminden kalma en görkemli yapılarından biri olan 1724-1725 tarihleri arasında inşa edilen Defterdar Camii’nin de restorasyon sürecine alındığını belirten Başkan Memiş, “Kos'un en önemli Osmanlı mirası yapılarından biri olan tarihi cami, Platani (Germe) Köyü'ndeki Germe Gazi Hasan Paşa Camii ile beraber adada açık olan ve namaz kılınabilen iki camiden biriydi. Depremin ardından Defterdar Camii’nin kullanılamaz hale gelmesiyle birlikte Müslüman cemaat ibadetlerini, uzun süre ‘mescit’ olarak tahsis edilen Vakıf Salonu’nda yaptı.
Ardından şehir merkezindeki yapılara kıyasla ciddi hasar almayan ve depremden yaklaşık bir yıl sonra onarılarak yeniden ibadete açılan Germe Gazi Hasan Paşa Camii’nde sürdürdü. Bu süreçte ibadete açık kalan tek cami olan Germe Gazi Hasan Paşa Camii, adadaki Müslüman cemaatin ana merkez buluşma noktası olarak hizmet verdi” diye konuştu.

KURBAN BAYRAMI NAMAZINI DEFTARDAR CAMİİ’DE KILMAK İSTİYORUZ

Derneğimiz başta olmak üzere büyük çoğunluğu soydaşlardan oluşan Müslüman toplum ile Rodos, İstanköy ve Onikiada Türkleri Kültür ve Dayanışma Derneği gibi kuruluşlar, birçok kez caminin ve diğer Osmanlı eserlerinin harabe halde bırakılmaması, din özgürlüğü ve ibadet hakkı kapsamında bu eserlerin bir an önce aslına uygun restore edilmesi yönünde ilgililere taleplerimizi dile getirdik” diyerek sözlerini devam eden Başkan Memiş, restorasyon sürecinde yaşanan gelişmeleri şöyle özetledi:

“Yunanistan Kültür Bakanlığı ve ilgili kurullar, deprem sonrası ağır hasar alan caminin aslına uygun restorasyonu için gerekli projeleri Haziran 2023’te onayladı. Bu sürecin ardından şantiye kurulumu gerçekleştirildi, 2024 yılı başı itibarıyla minarenin yeniden inşası ve ana yapının güçlendirilmesi gibi çalışmalar başlatıldı. 2025 yılı boyunca hem cami gövdesinde hem de depremde aldığı hasar sonrası kubbesi Odeon’un yanındaki boş araziye nakledilen tarihi şadırvanda onarım sürdü. Dokuz yıllık sürecin ardından da caminin restorasyonu Nisan 2026 başı itibarıyla tamamlandı. İbadete ve ziyarete açılması için Kültür Bakanlığı’ndan gelecek heyetin onayını bekliyoruz. Bu sürecin ardından cami yeniden kullanıma açılacak. Kos İstanköy Müslüman toplumu olarak heyetin en kısa sürede gerekli onayı vermesini diliyor, Kurban Bayramı namazını Defterdar Camii’de kılmayı temenni ediyoruz.”

18. YÜZYILA UZANAN ÖZGÜN MİMARİSİ KORUNARAK ÇALIŞMALAR TAMAMLANDI

Dernek Başkanı Memiş, yürütülen çalışmalara ilişkin değerlendirmesini şu sözlerle sürdürdü:

“Yunanistan Kültür Bakanlığı’na bağlı Bizans ve Bizans Sonrası Anıtların Restorasyonu Müdürlüğü tarafından yürütülen, Kurtarma Fonu ve Kamu Yatırım Programı kapsamında finanse edilen ve İstanköy Müslüman Vakfı’nın desteğiyle gerçekleştirilen restorasyon sürecinde, yapının temelleri ve kubbesi olası sarsıntılara karşı modern tekniklerle güçlendirildi. Klasik Osmanlı mimarisini yansıtan yapının 18. yüzyıla uzanan özgün mimarisi korunarak çalışmalar tamamlandı. Depremde tamamen yıkılan minare, tarihi kayıtlar ve enkazdan elde edilen özgün malzemeler kullanılarak yeniden inşa edildi. Caminin yanında yer alan ve deprem sonrası alandan kaldırılan, Mağribi mimari özellikler taşıyan sekizgen mermer şadırvan da yürütülen temizlik ve güçlendirme çalışmalarının ardından meydandaki yerine yerleştirildi. Anıtı öne çıkarmaya yönelik aydınlatma çalışmaları ile yangın ve yıldırım koruma sistemlerinin kurulumu tamamlandı. Caminin zemin katında bulunan ve depremden bu yana kapalı olan ticari alanlar da onarılarak yeniden kullanıma hazır hale getirildi. Bu alanların yeniden açılmasıyla birlikte Eleftherias Meydanı’nda sosyal ve ticari hareketlilik yeniden sağlandı. Bu çalışmalarla birlikte, ada genelinde yürütülen programın önemli aşamalarından biri daha tamamlandı. Gerçekleştirilen restorasyon, İstanköy’ün tarihi kimliğini koruyarak geleceğe taşırken, adadaki kültürel turizm olanaklarını da deprem öncesi seviyesinin üzerine çıkardı.”

FARKLI İNANÇ VE DÖNEMLERE AİT YAPILAR AYNI ALANDA

Şehir merkezinin tam ortasında yer alan ve İstanköy’ün sembollerinden biri olan Defterdar Camii’yi, adanın süsü ve biblosu olarak tanımlayan Memiş, caminin ve etrafında yer alan dokunun kendileri kadar adadaki Yunan halkı ve gelen yabancı turistler için de önemine değinerek, “Caminin biraz ilerisinde Agia Paraskevi Kilisesi ve meydana bakan İtalyan binaları, yan sokağında Antik Agora ile şehir merkezini bağlayan tarihi geçit Porta del Foro, onun az ilerisinde geniş bir alana yayılmış antik kalıntılar mevcut. Yani 100 metrelik alan içinde Osmanlı ve İtalyan dönemi yapılar, antik kalıntılar ve farklı ibadet mekanları bir arada bulunuyor. Defterdar Camii’nin bulunduğu alan, Osmanlı, Antik Yunan, Orta Çağ ve modern dönem katmanlarının aynı noktada birleştiği bir merkez. Bu yüzden cami tek başına bir yapıdan çok, çok katmanlı bir tarih dokusunun parçası. Yunanlılar bile her zaman söylüyor; ‘Sabah yataktan kalkarım, penceremi açtığımda yan yana o kilise ve camiyi gördüğümde içim açılır’ diye. İnsanlar burada her zaman beraber yaşamış, bu eserleri bir arada görerek büyümüş ve huzur duymuş. Depremden sonra pek çok insan, ister burada yaşayan olsun, isterse gelen turistler olsun, hep bunu dile getirdi. ‘O minareyi görmezsek olmuyor’ dediler. Şimdi tamamlanan restorasyonla o minare yine yerinde yükseliyor. Biz de mutlu olduk, tüm İstanköy ve misafirler de mutlu oldu.”

DİĞER OSMANLI ESERLERİNDE RESTORASYON SÜRECİ

Başkan Memiş, depremden etkilenen diğer Osmanlı eserleri hakkında da bilgi vererek şunları söyledi:

Adada bizim çok önem verdiğimiz, üzerine titrediğimiz Osmanlı’dan kalma birçok tarihi yapılarımız, anıtlarımız var. Bunların arasında yer alan Defterdar Camii’nin restorasyon süreci tamamlandı. Kos-İstanköy adasında günümüzde varlığını sürdüren beş Osmanlı dönemi camisinden Liman bölgesinde, Hipokrat Çınarı’nın yanında yer alan ve 2017 depreminde minaresi yıkılan, gövdesinde de derin hasar oluşan Gazi Hasan Paşa (Lonca) Camii için hazırlanan restorasyon projesi de onaylandı. Halen çevresi koruma bariyerleriyle çevrili olan cami, iskelelerle desteklenerek koruma altına alındı. Aslına uygun şekilde minarenin yeniden inşası ile iç ve dış cephe güçlendirme çalışmalarının 2027 yılında tamamlanması öngörülüyor. Caminin karşısında yer alan ve ada genelindeki 14 tarihi çeşmeden biri olan çeşmesinin de camiyle eş zamanlı olarak ele alınması planlanıyor. Bu tarihi yapıların da en kısa zamanda ayağa kaldırılmasını ve ziyarete açılmasını diliyoruz. Ayrıca liman bölgesine yakın konumda bulunan Gazi Hasan Paşa Hamamı için de projelendirme çalışmaları sürüyor.”

ADA GENELİNDE DEPREMİN İZLERİ TAMAMEN SİLİNDİ

Defterdar Camii restorasyonu öncesinde depremden etkilenen kamu yapıları, kiliseler ve diğer tarihi eserler de etaplar halinde ele alınarak onarılıp, yeniden işlev kazandığını vurgulayan Başkan Memiş sözlerine şöyle devam etti:

“Yunanistan Kültür Bakanı Lina Mendoni’nin geçtiğimiz yılın sonlarına doğru yaptığı açıklamalara göre, depremde ağır hasar alan 14. yüzyıl yapısı Neratzia Kalesi (Şövalyeler Kalesi), tarihi surlarında oluşan çatlakların onarılması ve güçlendirme çalışmalarının ardından yeniden ziyarete açıldı. Uzun süre kapalı kalan kale böylece tekrar kullanımına sunularak ziyaretçilerini ağırlamaya başladı.

Aynı açıklamalarda, Antik Agora ile şehir merkezini birbirine bağlayan Porta del Foro’nun onarılarak koruma altına alındığı, adanın önemli ulaşım noktalarından Kos Limanı’nda ise depremde zarar gören rıhtım ve altyapı sistemlerinin kapsamlı yenileme çalışmalarıyla yeniden düzenlendiği ve feribot seferleri için uygun hale getirildiği de aktarıldı. Bu çalışmaların kademeli şekilde tamamlanarak kullanıma açıldığı ve yürütülen süreçle birlikte ada genelinde deprem sonrası oluşan hasarın büyük ölçüde giderildiği ifade edildi.”

MEMİŞ’TEN BAKAN MENDONİ VE KATKI SUNANLARA TEŞEKKÜR

Başkan Memiş, son olarak Yunanistan Kültür Bakanı Lina Mendoni’nin Defterdar İbrahim Efendi Camii’nin restorasyonuna ilişkin değerlendirmelerini paylaştığı, “Amaç, sembolik değeri bulunan yapıyı Kos’un kültürel haritasına yeniden kazandırırken, adanın tarihi merkezine de katkı sağlamak” ifadelerine yer verdiği konuşmasında adanın kültürel ve tarihi mirasına sahip çıkan başta Bakan Mendoni olmak üzere süreçte emeği geçen tüm kişi ve kurumlar ile vakıf yönetimine teşekkür etti. Adadaki diğer Osmanlı eserlerinin de benzer şekilde restore edilmesini beklediklerini dile getirdi.