HEYBELİADA NEDEN BİR LONGEVİTY MERKEZİ OLMASIN? 

Sağlık iletişimi alanında uzun yıllar çalışınca şunu çok net görüyorsunuz: Tıbbın dili değişiyor.
Yıllarca insanlara hastalıkları anlattık. Kanseri, kalp hastalıklarını, diyabeti, obeziteyi… Sonra erken tanının önemini anlatmaya başladık. Şimdi ise dünya başka bir sorunun peşinde: Nasıl daha uzun yaşarız değil, nasıl daha uzun süre sağlıklı kalırız?
“Longevity” kavramının bu kadar hızlı büyümesinin nedeni de bu. Üstelik sağlıklı ve iyi yaşama arayışı yalnızca tıbbın değil, günlük hayatımızın da giderek daha önemli bir parçası haline geliyor. Belki de bu yüzden insan, kendisine iyi gelen yerlerin kıymetini daha fazla fark ediyor.
Benim için o yerlerden biri Heybeliada. Ne zaman biraz ruhumu dinlendirmek, İstanbul’un hızından uzaklaşmak ve yeni haftaya yenilenerek başlamak istesem kendimi orada bulurum.
Dün de öyle yaptım. Çam ağaçlarının arasından yürüdüm, yol boyunca karşıma çıkan ada kedilerini sevdim; sonra bir süre durup, bir zamanlar yaşadığım ve hâlâ çok sevdiğim Burgazada’ya uzun uzun baktım.
Deniz, sessizlik, çam kokusu… İnsan burada İstanbul’a aslında ne kadar yakın olduğunu unutuyor. Şehrin hemen yanı başında, ama sanki bütün o telaşın kilometrelerce uzağındasınız.
Sonra gözüm Heybeliada Sanatoryumu’na takıldı. Bir zamanlar insanların iyileşmek için geldiği, Türkiye’nin tıp tarihinde önemli bir yeri olan o büyük yapı bugün uzaktan bakınca hüzünlü ve mahzun görünüyor.
İnsanın aklına ister istemez şu geliyor: Burası yeniden milyonlarca insana şifa verebilecekken neden böyle duruyor? Üstelik tam da dünyanın sağlık anlayışının değiştiği bir dönemde…
Bir asır önce verem hastalarının daha iyi nefes alabilmesi için çamların, denizin, güneşin ve temiz havanın ortasında kurulan bir sağlık merkezi düşünün. Aradan yüz yıl geçiyor ve modern tıp bu kez sağlıklı yaşlanmayı; hareketi, uykuyu, beslenmeyi, metabolik sağlığı, kas gücünü ve insanın yaşadığı çevreyi konuşuyor.
Geçtiğimiz günlerde sanatoryumun geleceğiyle ilgili tartışmaları da okumuştum. Çam Limanı’nda karşımdaki hüzünlü yapıya bakarken bütün bunlar bir araya geldi. Ve kendi kendime sordum: İstanbul’un hemen yanı başında, yüz yıllık sağlık hafızasına sahip böyle bir yerimiz varken neden tartışmayı hala yalnızca “Bu bina ne olacak?” sorusuna sıkıştırıyoruz?
Belkide soruyu değiştirmenin zamanı gelmiştir. Heybeliada Sanatoryumu neden dünyanın sayılı longevity ve sağlıklı yaşlanma merkezlerinden biri olmasın? Üstelik bunun için buraya yeni bir hikaye yazmamıza da gerek yok. Çünkü sağlık, Heybeliada Sanatoryumu’nun zaten yüz yıllık hikayesi!..
Cumhuriyet’in sağlık laboratuvarlarından biriydi
Heybeliada’nın tarihi elbette sanatoryumdan çok daha eski. Antik dönemin Halki’sinden Roma ve Bizans’a, Osmanlı’dan bugüne uzanan katmanlı bir geçmişi var. Ama sanatoryumun hikayesi Cumhuriyet’e ait.
1924’te 16 yatakla hasta kabul etmeye başlayan Heybeliada Sanatoryumu, Türkiye’nin veremle mücadelesinin en önemli kurumlarından biri haline geldi. Sonraki yıllarda büyüdü; yalnızca hastaların yatırıldığı bir kurum değil, eğitim, araştırma, cerrahi ve rehabilitasyonun bir arada yürütüldüğü önemli bir tıp merkezi oldu.
Üstelik yer seçiminin kendisi bile dönemin sağlık yaklaşımını anlatıyor. Çamlık alan, güneş, temiz hava, deniz ve büyük şehirden izolasyon…
Antibiyotiklerin henüz bugünkü imkanları sunmadığı bir çağda çevrenin iyileşmenin bir parçası olduğu düşünülüyordu.
Bugün elimizde genomik testlerden yapay zeka destekli görüntülemeye kadar bambaşka bir tıp var. Ama yüz yıl sonra yeniden uykuyu, hareketi, beslenmeyi, stresi, çevreyi ve sosyal yaşamı konuşuyoruz. Tıp yüz yılda inanılmaz yol aldı ama iyi yaşamın reçetesi, görünen o ki, o kadar da değişmedi…

O koridorlardan kimler geçti?
Heybeliada Sanatoryumu’nu değerli kılan yalnızca mimarisi ya da Cumhuriyet tarihindeki yeri değil. Burası aynı zamanda Türkiye’nin sağlık, edebiyat ve kültür hafızasının bir parçası.
O koridorlardan kimler geçmedi ki…
Veremle uzun yıllar mücadele eden Rıfat Ilgaz burada tedavi gördü; sanatoryum günlerinin izleri eserlerine de yansıdı. Kelebeğin Rüyası ile geniş kitlelerin tanıdığı genç şairler Rüştü Onur ve Muzaffer Tayyip Uslu’nun yolu da Heybeliada’dan geçti. Ece Ayhan, edebiyat dünyasının sıra dışı isimlerinden “Hayalet Oğuz” Oğuz Haluk Alplaçin… Kaynaklarda İsmet İnönü de burada tedavi gören isimler arasında anılıyor.
Sanatoryumun hafızasını oluşturanlar elbette yalnızca hastaları değildi. Türkiye tıp tarihine yön veren çok önemli hekimler de burada çalıştı. Prof. Dr. Siyami Ersek bunlardan biri. Dr. Tevfik İsmail Gökçe ise sanatoryumun gelişiminde önemli rol oynadı. Zamanla Heybeliada, yalnızca verem hastalarının tedavi edildiği bir yer olmaktan çıkıp göğüs hastalıkları ve göğüs cerrahisinin Türkiye’deki önemli merkezlerinden birine dönüştü.
Bir tarafta şairler, yazarlar, siyasetçiler… Diğer tarafta hayatını hastalarını iyileştirmeye ve tıp bilimine adamış hekimler.
Hepsinin yolu bir dönem aynı yerde kesişti.
İşte bu yüzden Heybeliada Sanatoryumu’na yalnızca bir bina ya da değerli bir arazi olarak bakmak mümkün değil. Çünkü bazı yapıların metrekaresinden çok daha değerli bir şeyi vardır: Hafızası.
Peki bugün hangi hastalıkla mücadele ediyoruz?
1924 Türkiye’sinin büyük sağlık sorunlarından biri veremdi. 2026 dünyasının tablosu ise artık çok farklı…
İnsan ömrü uzadı ama kronik hastalıklarla geçirilen yıllar önemli bir sağlık sorunu haline geldi. Kalp-damar hastalıkları, diyabet, obezite, kas ve kemik kaybı, uyku problemleri ve yaşla birlikte artan pek çok hastalık artık sağlık sistemlerinin temel meseleleri arasında. Longevity alanının asıl meselesi de burada başlıyor. Bu kavramı sosyal medyadaki “gençlik iksirlerinden” ayırmak gerekiyor.
Yıllarca Türkiye’nin önde gelen tıp doktorları ile çalışmış bir sağlık iletişimcisi olarak longevity dediğimde botoksu, mucize serumları ya da insanı 120 yaşına kadar yaşatacağını iddia eden pazarlama cümlelerini kastetmiyorum. Healthspan’den söz ediyorum. Yani insanın ömrünün kaç yıl olduğundan çok, o ömrün kaç yılını bağımsız ve sağlıklı yaşayabildiğinden. Heybeliada Sanatoryumu tam da bunun üzerine çalışan bilimsel bir merkeze dönüşebilir.
Hastane değil, sağlık üreten bir merkez
Hayalimdeki yeri tarif etmem gerekirse kesinlikle bir “anti-aging oteli”ni kastetmiyorum. Üniversitelerle çalışan, akademik araştırma üreten, hekimlerin ve farklı disiplinlerden sağlık profesyonellerinin birlikte çalıştığı ciddi bir Longevity & Healthy Aging Institute. 
Kardiyoloji ve metabolik sağlık burada olsun. Solunum sağlığı zaten kurumun tarihsel hafızasının devamı olsun. Uyku tıbbı, beslenme, egzersiz fizyolojisi, fizik tedavi ve rehabilitasyon, kas-kemik sağlığı, kadın sağlığı ve menopoz, psikoloji ve nörobilim aynı sistem içerisinde çalışsın. İnsanlar buraya “check-up yaptırıp çıkmak” için gelmesin. Ölçülsün, değerlendirilsin, riskleri belirlensin ve kendisine bilimsel bir sağlık programı oluşturulsun.  Üç gün, bir hafta, iki hafta…
Heybeliada’nın kendisi de tedavi protokolünün parçası olsun. Çünkü dünyada milyarlarca dolar harcayarak yaratılmaya çalışılan bazı şeyler burada zaten var:
Masmavi bir deniz,
Mis kokulu bir orman,
Yürünebilir bir ada var.
Araç trafiği ve egzos kokusu yok!
Ve üstelik İstanbul birkaç vapur durağı ötede…
Sağlık turizminde hep aynı şeyi satmak zorunda değiliz
Türkiye sağlık turizminde önemli bir ülke haline geldi ancak dünyaya sunduğumuz sağlık turizmi vaadi hala ağırlıklı olarak tedavi ve girişimler üzerinden ilerliyor.
Saç ekimi.
Estetik cerrahi.
Diş.
Göz.
Çeşitli cerrahi operasyonlar…
Bunların hepsi çok değerli. Ama Türkiye’nin sağlık turizmindeki ikinci büyük hikayesi koruyucu sağlık ve sağlıklı yaşlanma olabilir.
Çünkü artık mesele yalnızca hastalıkları tedavi etmek değil, sağlıklı geçirilen yılları artırmak. Modern hayatın getirdiği kronik stres, hareketsizlik, yetersiz uyku ve kötü beslenme; kalp-damar hastalıklarından diyabete kadar pek çok sağlık riskiyle ilişkili. Dünya Sağlık Örgütü de sağlıklı yaşlanmayı, fiziksel ve zihinsel kapasitenin mümkün olduğunca uzun süre korunması üzerinden tanımlıyor.
Bugünün sağlık turisti de sadece ameliyat olmak için seyahat etmiyor. Risklerini öğrenmek, bedenine yatırım yapmak, dinlenmek, hareket etmek ve iyi hissetmek istiyor.
İstanbul gibi küresel bir destinasyonun hemen yanında bulunan Heybeliada’nın avantajı burada inanılmaz. Londra’dan, Berlin’den ya da Dubai’den İstanbul’a gelen bir kişinin seyahatine yedi günlük Heybeliada programı eklediğini düşünün.
Bu sadece hastanenin ekonomisi değildir.
Oteli etkiler..
Restoranı etkiler…
Ulaşımı etkiler…
Yerel üreticiyi etkiler...
Ada esnafını etkiler…
İstanbul’da geçirilen gece sayısını etkiler…
Sağlık turizmi böyle bakıldığında yalnızca “hasta getirmek” olmaktan çıkar ve bir deneyime evrilerek, destinasyon ekonomisine dönüşür.
Bir asır önce doğru yeri seçmişler
Sanatoryumun 2005 yılında kapanmasının üzerinden 21 yıl geçti.
Binalar yaşlandı.
Tıp değişti.
Dünya değişti.
Ama Çam Limanı hala orada.
Heybeliada hala orada.
Ve bir asır önce o bölgeyi sağlık için seçen insanların gördüğü şeyi bugün de görebiliyoruz.
Belki yapmamız gereken sanatoryumu 1924’e döndürmek değil, 1924’teki fikri 2030’lara taşımaktır.
Unutmayalım ki; bir asır önce amaç verem hastasının yeniden nefes almasını sağlamaktı.
Bugün amaç insanın 70'inde, 80'inde, hatta daha ileri yaşlarda sağlıklı, hareketli ve bağımsız kalmasını sağlamak olabilir.
Türkiye'nin ilk verem sanatoryumlarından biri, ikinci yüzyılında dünyanın önemli sağlıklı yaşlanma merkezlerinden birine dönüşebilir.
Üstelik sıfırdan bir hikaye uydurmamıza da gerek yok.Hikaye zaten orada tüm ihtişamı ile duruyor ve çamların arasında bizi bekliyor!..