19 Kasım 2026
  • İstanbul18°C▼
  • Ankara13°C
  • Antalya16°C

BİR HASTANIN HAYATI, BİR İHALENİN FİYATINA BAĞLANAMAZ

Fikri Türkel

18 Kasım 2026 Çarşamba 08:11

17 Kasım Salı. Antalya'da COP31 sürüyor, dünya gezegenin sürdürülebilirliğini konuşuyordu.

Ben İstanbul'da bir toplantı salonundaydım. Konu yine sürdürülebilirlikti. Ama iklimin değil, sağlığın.

Soru-cevapta mikrofonu alınca takıldım: "Sürdürülebilirliği COP31'de değil de burada anlatıyorsunuz. Demek ki COP'a gitmeyip sizi dinlemeye gelenler, sizi en çok sevenler."

Şakaydı. Ama altında ciddi bir soru vardı: Bugünün ucuzluğunu yarının faturasına yazmadan nasıl yaşayacağız?

En düşük fiyat, en düşük maliyet mi?

Ev sahibi ARTED'di, yani Araştırmacı Tıp Teknolojileri Üreticileri Derneği. PwC Türkiye ile hazırladığı raporu ve 2026–2027 Sağlıkta Değer Yol Haritası'nı açıkladı.

Yönetim Kurulu Başkanı Gürdal Şahin'in cümlesi şuydu: "Biz yüksek fiyatı değil, yüksek değeri savunuyoruz. En düşük fiyat, her zaman en düşük maliyet anlamına gelmez."

Bunu duyunca aklıma kasap tezgâhı geldi.

Annelerimiz kasapta önce etikete değil, tezgâha bakardı. Etin rengine, yağına, kemiğine. Sonra o bildik cümle gelirdi: "Ucuz etin yahnisi yavan olur."

Balkan mutfağında da, Anadolu mutfağında da aynı söz dolaşır. Çünkü mutfak bilir: Bir malın gerçek fiyatı kasada değil, tencerede ortaya çıkar.

Ama bu yazının sorusu başlıkta: Bir ihalenin fiyatı, bir hastanın hayatı…

saglik-003.jpg saglik-004.jpgsaglik-005.jpg

Bir kesir, birkaç rakam

Michael Porter sağlıkta değeri bir kesirle tarif eder: Paydada harcanan para, payında hastanın önemsediği sonuç.

Önce payda. Raporun kendi tablosuna göre Türkiye, sağlık harcamasının millî gelire oranında dünyada 187. sırada. Kişi başı sağlık harcaması OECD ortalamasının onda biri.

"Daha az kaynakla daha fazla hasta" cümlesinin arkasındaki tablo da raporda. On bin kişiye OECD'de 37 doktor düşüyor, bizde 23. Hemşire ve ebe sayısı OECD'de 100, bizde 36. Buna karşılık kişi başına yılda 13,2 kez hekime gidiyoruz; OECD'de bu sayı 6,5 civarında.

Bir ayrıntı raporun eklerinde saklı. Milyon kişiye düşen MR cihazında incelenen 20 ülke arasında 17. sıradayken, bin kişiye düşen MR çekiminde OECD ortalamasının 2,26 katıyla birinciyiz. BT'de de tablo aynı: 1,96 kat.

Yani az cihazla çok çekiyoruz. Bu verimlilik mi, yoksa değerin tam tersi mi? Rapor bu soruyu sormuyor.

Peki pay, yani sonuç? OECD'ye göre zamanında ve doğru tedaviyle önlenebilecek ölümler bizde yüz bin kişide 119, OECD ortalamasında 77. Hacimde şampiyonuz, sonuçta gerideyiz.

Not defterimden

Basın toplantılarının asıl haberi çoğu zaman soru-cevapta çıkar. Toplantıdan sonra raporun 174 sayfalık tam metnini de okudum.

Saha ayağı on birebir görüşmeye dayanıyor; beşi kamu kurumları ve derneklerle, beşi ARTED üyeleriyle. Çalışma 2024 baharında yapılmış, kapakta Eylül 2025 yazıyor. Defterime beş not düştüm.

Bir: Pilot henüz yok. Hangi branşta, hangi ürün grubunda başlanacağına kamu karar verecek. Yol haritası hazır, ilk durak belli değil.

İki: Yirmi beş üye, sıfır yerli. Tüzük gereği üyelerin sermayesinin en az yüzde 50'si yabancı olmak zorunda. Hakkını vereyim: Rapor, değer bazlı modelin tasarımında yerli üreticileri de paydaş sayıyor. Ama derneğin kendi masasında yerli üreticinin sandalyesi yok.

Üç: Kamu İhale Kurumu ile birebir. Hedef, "fiyat dışı unsurların" tıbbi cihazlar için bir kılavuza dönüşmesi. "Çalışma çok iyi bir yere geldi" dendi.

Dört: Raporun 135. sayfası. Toplantıda İngiltere'nin yüzde 40 fiyat, yüzde 60 değer formülü anlatıldı. Bunun Türkiye için bir ihale ağırlığı önerisi olmadığı da özellikle vurgulandı.

Tam metinde ise üzerinde "TASLAKTIR" yazan bir sayfa var: "ARTED perspektifinden" Türkiye'ye özel bir satın alma modeli. O taslakta maliyetin toplam ağırlığı yüzde 31. Ürünün kendi bedeli yalnızca yüzde 11,8. Kanıta dayalı veriye yüzde 12,3; inovasyon, sürdürülebilirlik ve sosyoekonomik etki gibi dolaylı faydalara yüzde 20 ağırlık verilmiş.

Yani İngiltere'den bile cesur bir formül. Taslak olduğu açık. Ama masaya hangi ağırlıklarla oturulmak istendiğini gösteriyor.

Beş: Rakam istedik, hikâye geldi. Somut örnek sorulduğunda cevap şuydu: Bin, iki bin lira pahalı ama doğru malzemeyle hasta on gün daha az yoğun bakımda kalıyor. Makul. Ama hangi hastanede, hangi çalışmada? 174 sayfada da Türkiye'de ölçülmüş bir sonuç bulamadım; faydalar genel ilkeler olarak sıralanıyor.

Bu parayı kim koyacak?

Ben de şunu sordum: Bu hayati nitelikteki teknolojiler için her yıl 6–7 milyar dolar gerekiyor. Bu parayı kim koyacak?

Cevap dürüsttü: "Cebimizdeki para sabit." "Finansal sürdürülebilirlikte ciddi sıkıntılar var." Firmalar teknolojilerini Türkiye'de tutabilmek için "ciddi bir savaş veriyor."

Yani "sağlıkta değer" çağrısı aynı zamanda bir sektörün nefes alma çağrısı. Bunda ayıp yok. Ama bunu bilerek okumak gerek.

Brüksel'deki büyük ağabey

Salonda bir cümle daha not ettim: "Avrupa'da tıbbi teknoloji adına Türkiye'deki tek temsilcisiyiz." O Avrupa kuruluşu MedTech Europe. Rapor da onu değer bazlı modelin iş birliği paydaşları arasında sayıyor.

Büyük ağabeyin madalyonunun iki yüzü var.

Parlak yüzü: 2018'den bu yana üye firmaların hekimlere bireysel kongre sponsorluğunu kendi etik kurallarıyla yasakladı.

Karanlık yüzü: 2018 yılında, bültenlerine abone olduğum Uluslararası Araştırmacı Gazeteciler Konsorsiyumu'nun "Implant Files" soruşturması, daha sıkı implant güvenliği ve şeffaflık çağrılarına karşı direnişin başını MedTech Europe'un çektiğini yazdı. Örgüt bulguları "dengesiz" bulmuştu. Beyan ettiği yıllık lobi harcaması 2015'te 550 bin avrodan 2024'te 1,5–1,75 milyon avroya çıktı.

Ucuzun da bir savunusu var

Hakkaniyet için şunu da yazmalıyım: Fiyat odaklı sistemin güçlü bir savunusu var. Üstelik raporun içinde.

DMO'nun Sağlık Market'i üzerinden yapılan toplu alımlarla 2024'ün ilk beş ayında referans fiyatlara göre 33 milyar lira tasarruf edilmiş. Geçmişte 18 ayı aşabilen ödeme süreleri için 90 gün garantisi getirilmiş.

Değer bazlı alımın öncülerinden Finlandiya bile temel sarf malzemesinde hâlâ en düşük teklife bakıyor. Avrupa'daki eleştirmenler de kriterler nesnel ölçülmezse modelin pahalı patentli teknolojinin bütçe baskısını artırdığını söylüyor.

Brüksel'de bu lobinin karşısında Avrupa Parlamentosu, araştırmacı gazeteciler, tüketici ve hasta örgütleri vardı. Güçlü bir lobi, güçlü bir karşı ağırlıkla buluştuğunda iyi politika çıkar. Kasap etin notunu kendisi verirse, adına kalite değil reklam denir.

Hafızası olan ülke

Şimdi umut veren tarafa gelelim.

Türkiye'nin elinde pek çok ülkenin kıskanacağı bir sağlık hafızası var: e-Nabız'da 79,9 milyon profil. Hangi protezin kaç yılda revizyona gittiği, hangi kateterin daha az enfeksiyon yaptığı o defterde satır satır yazılı.

Sorun hafızanın yokluğu değil, okunmaması. Raporun kendisi de "kurumsal hafızanın güçlendirilmesi" ihtiyacından söz ediyor.

ARTED'in yol haritasına üç işaret taşı eklemeyi öneriyorum:

  • Pilotu kamu seçecekse, ölçütü de kamu ilan etsin. Fiyat dahil her kriterin ağırlığı ihaleden önce bilinsin.
  • Değeri savunan, riskini de paylaşsın. Erken revizyon ya da komplikasyon olursa bedelin bir kısmını üretici üstlensin.
  • Kalemi bağımsız hakem tutsun. Üniversiteler, hekim ve hasta dernekleri; masada yerli üretici de olsun.

Ve bir de takvim. "Birlikte tanımlayacağız, ölçeceğiz" cümlesi tarih taşımadıkça niyet beyanı olarak kalır.

Tencerenin hesabı

Ucuz alınan protez, pahalı bir ikinci ameliyattır.

Bütçe bir yıllık yapılır; hastalık bir ömürlük yaşanır.

Değeri satıcı tanımlarsa reklam olur, alıcı tanımlarsa ihale olur, hasta tanımlarsa sağlık olur.

Oscar Wilde, kinik insanı "her şeyin fiyatını bilen, hiçbir şeyin değerini bilmeyen" diye tarif etmişti. Sağlık bütçeleri uzun yıllar bu kiniğin defteriyle tutuldu. Ama tersi de başka bir kinizmdir: Her şeyin değerinden söz edip hiçbir şeyin fiyatını konuşmamak.

Annelerimizin defteri yoktu ama hafızaları vardı. Hangi kasabın etinin pişince eridiğini unutmazlardı. Değer belki de budur: Bir fiyatın, zaman içinde hatırlanan karşılığı.

Başlıktaki soruya döneyim. Pahalı etin yahnisi?

Pahalı et de başında duran yoksa yanar. Yahniyi etin fiyatı değil, tencerenin başında bekleyen göz kurtarır. Sağlıkta o gözün adı ölçümdür.

17 Kasım'da Antalya'da gezegenin, İstanbul'da hastanın sürdürülebilirliği konuşuldu.

İkisinin sırrı da aynı: Etiketin değil, tencerenin hesabını tutmak.